Progetto |
LaLaLexiT
Glossario | Glossario digitale
Lemma | sc(h)isma
sc(h)isma
- Gianmario Cattaneo email
Abstract
Un concetto centrale per gli autori cristiani antichi è quello di sc(h)isma, che indica una frattura all’interno della comunità cristiana. Dopo aver trattato delle origini di questa parola nella letteratura greca e latina, la voce si sofferma soprattutto sull’evoluzione del significato del termine, sul rapporto con il concetto di haeresis e sull’impiego di schisma all’interno delle controversie religione di III, IV e V secolo, con particolare attenzione per le citazioni contenute nelle opere di Cipriano e Agostino.
Pubblicato 10 Aprile 2026 | Lingua: it
Copyright © 2025 Gianmario Cattaneo. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/015
- TERT. praescr. 5,1: Porro si dissensiones et scismata increpat quae sine dubio mala sunt, et in continenti haereses subiungit, quod malis adiungat, malum utique profitetur et quidem maius, cum ideo credidisse se dicat de scismatibus et dissensionibus quia sciret etiam haereses oportere esse
- TERT. praescr. 5,4: Denique si totum capitulum ad unitatem continendam et separationes coercendas sapit, haereses uero non minus ab unitate diuellunt quam scismata et dissensiones. Sine dubio et haereses in ea condicione reprehensionis constituit in qua et scismata et dissensiones
- TERT. praescr. 42,6: Et hoc est quod scismata apud haereticos fere non sunt quia, cum sint, non parent: scisma est enim unitas ipsa
- CYPR. unit. eccl. 3: haeresis inuenit et schismata quibus subuerteret fidem, ueritatem corrumperet, scinderet unitatem
- CYPR. unit. eccl. 12: cum haeresis et schismata postmodum nata sint dum conuenticula sibi diuersa constituunt, ueritatis caput adque originem reliquerunt
- CYPR. unit. eccl. 23: Si tamen quosdam schismatum duces et dissensionis auctores, in caeca et obstinata dementia permanentes, non potuerit ad salutis uiam consilium salubre reuocare, ceteri tamen uel simplicitate capti, uel errore inducti, uel aliqua fallentis astutiae calliditate decepti, a fallaciae uos laqueis soluite
- CYPR. epist. 55,9,1: Neque enim aliunde haereses obortae sunt aut nata sunt schismata quam dum sacerdoti dei non obtemperatur nec unus in ecclesia ad tempus sacerdos et ad tempus iudex uice Christi cogitatur
- CYPR. epist. 66,5,1: Inde enim schismata et haereses obortae sunt et oriuntur, dum episcopus qui unus est et ecclesiae praeest superba quorundam praesumptione contemnitur et homo dignatione dei honoratus indignus hominibus iudicatur
- CYPR. epist. 69,6,1: Denique quam sit inseparabile unitatis sacramentum et quam sine spe sint et perditionem sibi maximam de indignatione dei adquirant qui schisma faciunt et relicto episcopo alium sibi foris pseudoepiscopum constituunt, declarat in libris Regnorum scriptura diuina
- CYPR. epist. 69,8,3: Et tamen illi schisma non fecerant nec foras egressi contra dei sacerdotes inpudenter atque hostiliter rebellauerant, quod nunc hi ecclesiam scindentes et contra pacem atque unitatem Christi rebelles cathedram sibi constituere
- CYPR. testim. 3,86: Scisma non faciendum, etiamsi in una fide et in eadem traditione permaneat qui recedit
- CYPR. zel. 6: Hinc dominicae pacis uinculum rumpitur, hinc caritas fraterna uiolatur, hinc adulteratur ueritas, unitas scinditur, ad haereses atque ad schismata prosilitur, dum obtrectatur sacerdotibus, dum episcopis inuidetur, dum quis aut queritur non se potius ordinatum aut dedignatur alterum ferre praepositum
- OPTAT. 1,21,2: Schisma summum malum esse et uos negare minime poteritis
- OPTAT. 4,3,2: Dissensio et schisma tibi displicuit, concordasti cum fratre tuo et cum una ecclesia quae est in toto orbe terrarum
- AVG. c. Faust. 20,3: schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio
- AVG. c. Cresc. 2,7,9: Proinde quamuis inter schisma et haeresim magis eam distinctionem approbem, qua dicitur schisma esse recens congregationis ex aliqua sententiarum diuersitate dissensio (neque enim et schisma fieri potest, nisi diuersum aliquid sequantur qui faciunt) haeresis autem schisma inueteratum
- AVG. epist. 87,4: Neque enim uobis obicimus, nisi schismatis crimen, quam etiam haeresim male perseuerando fecistis
- AVG. epist. 185,10,47: Hoc erga istos ab initio seruauit Africana Catholica ex episcoporum sententia, qui in Ecclesia Romana inter Caecilianum et partem Donati iudicauerunt, damnatoque uno quodam Donato qui auctor schismatis fuisse manifestatus est, caeteros correctos, etiamsi extra Ecclesiam ordinati essent, in suis honoribus suscipiendos esse censuerunt
- AVG. haer. 69,1: Donatiani uel donatistae sunt qui primum propter ordinatum contra suam uoluntatem Caecilianum Ecclesiae Carthaginensis episcopum schisma fecerunt … . Sed post causam cum eo dictam atque finitam falsitatis rei deprehensi, pertinaci dissensione firmata, in haeresim schisma uerterunt
- HIER. in Am. 1,3 l. 381-382: Quando uisitare coeperit dominus praeuaricationes Israel, qui prius deum mente cernebat, uisitabit et super altaria Bethel, non unum altare, quod habet ecclesia, sed altaria haereticorum plurima. Tot enim habent altaria, quot schismata
- HIER. in Gal. 3,8-9 l. 109-110: Scit me cum qui uidit Ancyram, metropolim Galatiae ciuitatem, quot nunc usque schismatibus dilacerata sit, quot dogmatum uarietatibus constuprata
- HIER. in Tit. 3,17 l. 322-325: Inter haeresim et schisma hoc esse arbitror: quod haeresis peruersum dogma habeat, schisma propter episcopalem dissensionem ab ecclesia separetur, quod quidem in principio aliqua ex parte intellegi potest; ceterum nullum schisma non sibi aliquam confingit haeresim, ut recte ab ecclesia recessisse uideatur
- COD. Theod. 16,6,4: Aduersarios catholicae fidei exstirpare huius decreti auctoritate prospeximus. Ideoque intercidendam specialiter eam sectam noua constitutione censuimus, quae, ne haeresis uocaretur, appellationem schismatis praeferebat. In tantum enim sceleris progressi dicuntur hi, quos Donatistas uocant, ut baptisma sacrosanctum mysteriis recalcatis temeritate noxia iterarint et homines semel, ut traditum est, munere diuinitatis ablutos contagione profanae repetitionis infecerint. Ita contigit, ut haeresis ex schismate nasceretur DigilibLT
- ISID. 1,17: Inter heresim et scisma. Scisma esse eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri, solo congregationis delectari discidio; heresim autem esse longe alia opinantem quam ceteri aliamque sibi ac longe dissimilem peruersi dogmatis instituentem culturam DigilibLT
- ISID. etym. 8,3,5: Schisma a scissura animorum vocatum. Eodem enim cultu, eodemque ritu credit, ut ceteri, solo congregationis delectatur discidio
Le prime attestazioni di sc(h)isma nella letteratura latina sono collegate agli σχίσματα di cui parla Paolo in I Cor. Prendendo le mosse da I Cor. 11,18-19 («Innanzi tutto sento dire che, quando vi radunate in assemblea, vi sono divisioni (σχίσματα) tra voi, e in parte lo credo. È necessario, infatti, che sorgano fazioni (αἱρέσεις) tra voi», trad. CEI 2008; su cui cf. Paulsen 1982; Manzi 2013, 159-60), Tertulliano dice che l’Apostolo aveva criticato dissensiones ac scismata sorti all’interno della comunità cristiana e non a caso aveva aggiunto un riferimento alle haereses (1) TERT. praescr. 5,1: Porro si dissensiones et scismata increpat quae sine dubio mala sunt, et in continenti haereses subiungit, quod malis adiungat, malum utique profitetur et quidem maius, cum ideo credidisse se dicat de scismatibus et dissensionibus quia sciret etiam haereses oportere esse . In praescr., il termine scisma è inteso generalmente come una generica divisione creatasi all’interno della comunità cristiana, mentre haeresis indica una deviazione rispetto alla retta fede in ambito dottrinale, che, siccome rappresenta una minaccia per l’unità della Chiesa, è paragonabile a una grave forma di scisma e per questo deve essere condannata (2) TERT. praescr. 5,4: Denique si totum capitulum ad unitatem continendam et separationes coercendas sapit, haereses uero non minus ab unitate diuellunt quam scismata et dissensiones. Sine dubio et haereses in ea condicione reprehensionis constituit in qua et scismata et dissensiones (cf. Grossi 1980, 93-4; Dunn 2004, 556-7; Marone 2008, 108; Grossi 2006, 1716-7). Tertulliano sottolinea come anche tra gli eretici vi fossero scismata, che non erano evidenti proprio perché tutti loro erano accomunati dal comune dissenso nei confronti dell’ortodossia (3) TERT. praescr. 42,6: Et hoc est quod scismata apud haereticos fere non sunt quia, cum sint, non parent: scisma est enim unitas ipsa (cf. Berzon 2021, 215).
Così come Tertulliano, Cipriano individua in schisma e haeresis le principali cause di divisione nella Chiesa (4) CYPR. unit. eccl. 3: haeresis inuenit et schismata quibus subuerteret fidem, ueritatem corrumperet, scinderet unitatem (5) CYPR. unit. eccl. 12: cum haeresis et schismata postmodum nata sint dum conuenticula sibi diuersa constituunt, ueritatis caput adque originem reliquerunt , ma in molti punti della sua opera non sembra voler fornire una distinzione a livello semantico (cf. Dunn 2004, 558-60; Marone 2008, 108). Anche per Cipriano probabilmente schisma indicava una frattura all’interno della comunità cristiana (6) CYPR. unit. eccl. 23: Si tamen quosdam schismatum duces et dissensionis auctores, in caeca et obstinata dementia permanentes, non potuerit ad salutis uiam consilium salubre reuocare, ceteri tamen uel simplicitate capti, uel errore inducti, uel aliqua fallentis astutiae calliditate decepti, a fallaciae uos laqueis soluite che non aveva necessariamente un risvolto dottrinale come la haeresis (11) CYPR. testim. 3,86: Scisma non faciendum, etiamsi in una fide et in eadem traditione permaneat qui recedit (12) CYPR. zel. 6: Hinc dominicae pacis uinculum rumpitur, hinc caritas fraterna uiolatur, hinc adulteratur ueritas, unitas scinditur, ad haereses atque ad schismata prosilitur, dum obtrectatur sacerdotibus, dum episcopis inuidetur, dum quis aut queritur non se potius ordinatum aut dedignatur alterum ferre praepositum (sul parallelo adulteratur ueritas-haereses/unitas scinditur-schismata in quest’ultimo passo, cf. Mattei 2013), ma egli sembra non voler distinguere così nettamente schisma e haeresis perché «deviant belief would lead to a break in the unity and a break in unity would prevent any unity of belief. In more modern terms, for Cyprian there could be no heresy without schism and no schism without heresy» (Dunn 2004, 560). All’interno delle polemiche sui lapsi che videro coinvolti in maniera particolare Cipriano e il vescovo di Roma Novaziano (→ lapsus), i termini haeresis/haereticus e schisma/schismaticus sono applicati da Cipriano soprattutto alle persone che non seguivano e si contrapponevano alle dottrine propugnate dal vescovo e dunque alla legittima autorità in ambito religioso (7) CYPR. epist. 55,9,1: Neque enim aliunde haereses obortae sunt aut nata sunt schismata quam dum sacerdoti dei non obtemperatur nec unus in ecclesia ad tempus sacerdos et ad tempus iudex uice Christi cogitatur (8) CYPR. epist. 66,5,1: Inde enim schismata et haereses obortae sunt et oriuntur, dum episcopus qui unus est et ecclesiae praeest superba quorundam praesumptione contemnitur et homo dignatione dei honoratus indignus hominibus iudicatur (cf. Jacques 1982): nell’ottica di Cipriano, come conseguenza del loro comportamento ostile all’autorità ecclesiastica costoro si macchiavano di haeresis e causavano uno schisma nella comunità cristiana. Proprio per il loro strettissimo legame, nelle lettere composte da Cipriano in occasione di queste controversie, haeresis e schisma sono usati quasi come sinonimi, come emerge dall’epist. 69, la lettera ciprianea contenente il numero maggiore di attestazioni di schisma (9) CYPR. epist. 69,6,1: Denique quam sit inseparabile unitatis sacramentum et quam sine spe sint et perditionem sibi maximam de indignatione dei adquirant qui schisma faciunt et relicto episcopo alium sibi foris pseudoepiscopum constituunt, declarat in libris Regnorum scriptura diuina (10) CYPR. epist. 69,8,3: Et tamen illi schisma non fecerant nec foras egressi contra dei sacerdotes inpudenter atque hostiliter rebellauerant, quod nunc hi ecclesiam scindentes et contra pacem atque unitatem Christi rebelles cathedram sibi constituere , nella quale i due sostantivi sono utilizzati in maniera interscambiabile (cf. l’analisi di Dunn 2004, 566-7).
Una distinzione più marcata tra schisma ed haeresis viene proposta da Ottato di Milevi, autore di IV secolo che compose un trattato contro il vescovo donatista Parmeniano (→ lapsus) (→ traditor). Come dimostrato da Marone (2008, 109-12), Ottato percepiva le divisioni all’interno della Chiesa come un male gravissimo (13) OPTAT. 1,21,2: Schisma summum malum esse et uos negare minime poteritis , ma teneva distinti gli eretici dagli scismatici (cf. Optat. 1,10,7: Quare paeniteat te talibus hominibus etiam schismaticos adiunxisse; in te enim conuertisti sententiae gladium dum aestimas quia alteros adpetebas et non adtendisti inter schismaticos et haereticos quam sit magna distantia): infatti, i primi avevano introdotto empie dottrine all’interno della Chiesa e avevano assunto posizioni teologiche inconciliabili con la retta fede; invece i secondi, pur avendo creato fratture nella comunità, condividevano la stessa fede dei sostenitori dell’ortodossia. Infatti, Ottato arriva a definire il rapporto tra ortodossi e scismatici come una relazione di fratellanza (14) OPTAT. 4,3,2: Dissensio et schisma tibi displicuit, concordasti cum fratre tuo et cum una ecclesia quae est in toto orbe terrarum , che, seppur interrotta, avrebbe potuto essere risanata (cf. Optat. 3,9,4: Quod enim scissum est, ex parte diuisum est, non ex toto, cum constet merito, quia nobis et uobis ecclesiastica una est conuersatio), giacché la divergenza tra le due parti non riguardava posizioni teologiche o dogmi fondamentali, ma questioni disciplinari, come, nel caso dei donatisti, la necessità di impartire o meno un secondo battesimo per chi si era macchiato di apostasia o per coloro che avevano ricevuto il battesimo da vescovi che avevano abiurato.
Anche Agostino inizialmente tenne distinti scisma ed eresia (cf. Perrin 2020, 77-8; Evans 1999, 424). Nel De fide et symbolo, risalente al 393, Agostino distingue gli errori dottrinali degli eretici dalle divisioni create dagli scismatici all’interno della comunità cristiana per questioni di vario genere, che comunque non riguardano i dogmi di fede. L’Ipponense afferma (fid. 10,21): Sed haeretici de Deo falsa sentiendo ipsam fidem uiolant; schismatici autem discissionibus iniquis a fraterna caritate dissiliunt, quamuis ea credant quae credimus. Questa definizione di schisma si trova anche nel Contra Faustum Manichaeum, databile tra il 400 e il 402, all’interno delle parole di Fausto (15) AVG. c. Faust. 20,3: schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio (cf. Perrin 2020, 78). Nel Contra Cresconium (405), invece, Agostino mantiene una linea più rigorosa nei confronti degli scismatici e afferma che la differenza tra schisma ed haeresis è soprattutto di tipo temporale: infatti, mentre lo schisma è una recens dissensio, la haeresis è uno schisma inueteratum (16) AVG. c. Cresc. 2,7,9: Proinde quamuis inter schisma et haeresim magis eam distinctionem approbem, qua dicitur schisma esse recens congregationis ex aliqua sententiarum diuersitate dissensio (neque enim et schisma fieri potest, nisi diuersum aliquid sequantur qui faciunt) haeresis autem schisma inueteratum e il protrarsi di ogni scisma conduce necessariamente all’eresia (cf. Perrin 2020, 80; van Geest 2020, 255). Egli si fa portavoce di questa posizione in altri scritti, come nell’epist. 87, composta tra il 405 e il 411 (17) AVG. epist. 87,4: Neque enim uobis obicimus, nisi schismatis crimen, quam etiam haeresim male perseuerando fecistis , e nel profilo dedicato ai donatisti contenuto nel De haeresibus ad Quodvultdeum (428): i donatisti in haeresim schisma uerterunt in ragione del loro perseverare nel dissenso rispetto alle pratiche considerate ortodosse e nel rifiuto della comunione con la Chiesa (19) AVG. haer. 69,1: Donatiani uel donatistae sunt qui primum propter ordinatum contra suam uoluntatem Caecilianum Ecclesiae Carthaginensis episcopum schisma fecerunt …. Sed post causam cum eo dictam atque finitam falsitatis rei deprehensi, pertinaci dissensione firmata, in haeresim schisma uerterunt (cf. Buenacasa Pérez 2010; Perrin 2020, 78). Del resto, come sostenuto da Tilley (2007), la divisione portata all’interno della comunità cristiana da uno schisma portava ad uno sviluppo separato e indipendente delle parti, che nel tempo poteva condurre a un dissenso non solo a livello disciplinare o istituzionale, ma anche dottrinale.
Lo sviluppo del pensiero di Agostino è in linea con l’editto di unione che l’imperatore Onorio fece approvare il 12 febbraio 405 contro i donatisti (23) COD. Theod. 16,6,4: Aduersarios catholicae fidei exstirpare huius decreti auctoritate prospeximus. Ideoque intercidendam specialiter eam sectam noua constitutione censuimus, quae, ne haeresis uocaretur, appellationem schismatis praeferebat. In tantum enim sceleris progressi dicuntur hi, quos Donatistas uocant, ut baptisma sacrosanctum mysteriis recalcatis temeritate noxia iterarint et homines semel, ut traditum est, munere diuinitatis ablutos contagione profanae repetitionis infecerint. Ita contigit, ut haeresis ex schismate nasceretur (cf. Buenacasa Pérez 2010, 81-2; Catapano 2014, 477; Romanacce 2014; Perrin 2020, 80-1), e con le posizioni espresse dalla conferenza di Cartagine del 411, che condannò definitivamente il donatismo (cf. Lancel 1994): infatti, l’ostinata condotta dei donatisti aveva fatto sì che, da scismatico, il loro gruppo venisse considerato eretico. Secondo Romanacce (2014, 130-8), l’editto del 405 rappresenta un momento decisivo per quanto riguarda l’evoluzione del concetto di scisma nella Tarda Antichità, giacché, sebbene non si fosse giunti a una distinzione definitiva tra schismatici ed haeretici, i concetti di schisma ed haeresis furono inquadrati in categorie giuridiche e non solo teologiche, con una serie di pene previste per chi, come i donatisti, si macchiava di questi crimini (si segnala comunque che già in Cod. Theod. 16,5,1, costituzione da Costantino emanata nel 326, si escludevano haeretici atque schismatici dai privilegi destinati al clero considerato ortodosso; sulle leggi antieretiche promulgate dagli imperatori romani cf. anche Noetlichs 1971). Nonostante le condanne del 405 e del 411, il donatismo continuò a essere praticato e Agostino fu costretto a esporsi altre volte contro questo gruppo religioso. Ad esempio, nell’epist. 185, composta nel 417 circa, Agostino utilizza sia schisma sia haeresis per definire il movimento donatista, e sottolinea l’importanza dell’unità interna alla Chiesa, che riaccoglie coloro che si sono macchiati di questi crimini, dopo il debito pentimento: infatti, i vescovi donatisti pentiti non solo furono riammessi nella comunità cristiana, ma non persero neppure la loro dignità episcopale (18) AVG. epist. 185,10,47: Hoc erga istos ab initio seruauit Africana Catholica ex episcoporum sententia, qui in Ecclesia Romana inter Caecilianum et partem Donati iudicauerunt, damnatoque uno quodam Donato qui auctor schismatis fuisse manifestatus est, caeteros correctos, etiamsi extra Ecclesiam ordinati essent, in suis honoribus suscipiendos esse censuerunt (cf. Perrin 2020, 80-1; sul rapporto tra vescovo e fedeli all’interno delle controversie di IV-V secolo si veda anche Perrin 2017).
In contemporanea, anche nel mondo greco si rifletteva sulla differenza tra scisma ed eresia: Basilio di Cesarea, nell’ep. 188 datata 374, sottolinea come l’eresia implichi un dissenso a livello dottrinale, mentre lo scisma dipenda dall’opposizione che un gruppo di fedeli manifesta nei confronti della gerarchia ecclesiastica, per questioni non insanabili (ep. 188,1) (cf. Girardi 1980). Le fratture dovute a contrasti con l’autorità ecclesiastica sono sottolineate anche da Girolamo in un celebre passo del commento alla lettera paolina a Tito, in cui si afferma che l’eresia ha in sé un peruersum dogma, lo scisma è una divisione all’interno della comunità causata da un dissenso nei confronti del vescovo (22) HIER. in Tit. 3,17 l. 322-325: Inter haeresim et schisma hoc esse arbitror: quod haeresis peruersum dogma habeat, schisma propter episcopalem dissensionem ab ecclesia separetur, quod quidem in principio aliqua ex parte intellegi potest; ceterum nullum schisma non sibi aliquam confingit haeresim, ut recte ab ecclesia recessisse uideatur (cf. Spinosa 2003, 473). In questo brano geronimiano viene anche sviluppato un motivo che era già presente nel Contra Cresconium di Agostino: lo scisma non può essere completamente disgiunto dall’eresia (ceterum nullum schisma non sibi aliquam confingit haeresim, ut recte ab ecclesia recessisse uideatur). Il confine molto labile tra schisma e haeresis emerge in altri punti delle opere esegetiche di Girolamo. Commentando Am. 3,14, in cui il profeta dice che il Signore punirà l’empietà di Israele colpendo gli altari di Betel (città in cui viveva Amos), Girolamo sostiene che le frazioni provocate dagli eretici all’interno della comunità hanno moltiplicato il numero di altari, che si sono opposti all’unico altare di Dio che dovrebbe esistere nella Chiesa (20) HIER. in Am. 1,3 l. 381-382: Quando uisitare coeperit dominus praeuaricationes Israel, qui prius deum mente cernebat, uisitabit et super altaria Bethel, non unum altare, quod habet ecclesia, sed altaria haereticorum plurima. Tot enim habent altaria, quot schismata . Nel commento alla lettera ai Galati, lo Stridonense afferma che non solo all’epoca di Paolo, ma anche ai suoi tempi Ancira capitale della Galazia era afflitta da schismata, dovuti alla uarietas dogmatum; in successione passa ad elencare una serie di sette eretiche, tra cui i Montanisti e i Manichei (21) HIER. in Gal. 3,8-9 l. 109-110: Scit me cum qui uidit Ancyram, metropolim Galatiae ciuitatem, quot nunc usque schismatibus dilacerata sit, quot dogmatum uarietatibus constuprata .
Il passo proveniente dal Contra Faustum Manichaeum di Agostino fu ripreso da Isidoro di Siviglia (24) ISID. 1,17: Inter heresim et scisma. Scisma esse eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri, solo congregationis delectari discidio; heresim autem esse longe alia opinantem quam ceteri aliamque sibi ac longe dissimilem peruersi dogmatis instituentem culturam (25) ISID. etym. 8,3,5: Schisma a scissura animorum vocatum. Eodem enim cultu, eodemque ritu credit, ut ceteri, solo congregationis delectatur discidio e, insieme al brano dal commento alla lettera a Tito di Girolamo, servì da base per tutta la riflessione medievale sul concetto di scisma (cf. Congar 1939, 1292-3; Lohr 1999, 131), un lungo processo che portò all’attuale definizione teologica di scisma: lo scisma è una separazione volontaria di un gruppo di fedeli dalla comunità ecclesiastica, che può essere collegata a un’eresia, cioè a un dissenso di tipo dottrinale, oppure può dipendere dal rifiuto di riconoscersi parte della stessa comunità e di sottomettersi all’autorità religiosa (cf., ad esempio, le definizioni fornite da Congar 1939, 1286, 1299-1311; Lohr 1999, 129).
- Berzon 2021: T.S. Berzon, Classifying Christians: Ethnography, Heresiology, and the Limits of Knowledge in Late Antiquity, Berkeley 2021
- Buenacasa Pérez 2010: C. Buenacasa Pérez, Augustine on Donatism: Converting a Schism into an Heresy, in J. Baun, A. Cameron, M. Edwards, M. Vinzent (ed.), Studia Patristica. XLIX, Papers presented at the Fifteenth International Conference on Patristic Studies held in Oxford 2007. St. Augustine and his Opponents, Leuven; Paris; Walpole 2010, 79-84
- Catapano 2014: G. Catapano, La giustificazione dei provvedimenti antidonatisti di Costantino nel primo libro del Contra epistulam Parmeniani di Agostino, «Etica & Politica / Ethics & Politics» 16:1 (2014), 472-86 ( http://hdl.handle.net/10077/10468)
- CEI 2008: Conferenza Episcopale Italiana, La Sacra Bibbia, Roma 2008
- Congar 1939: Y. M.-J. Congar, Schisme, in A. Vacant, E. Mangenot, É. Amann (ed.), Dictionnaire de Théologie Catholique, XIV.1, Paris 1939, 1286-1312
- Dell’Osso 2012: C. Dell’Osso, Cristianesimo/Cristianesimi nell’antichità, «Augustinianum» 52:1 (2012), 85-104
- Dunn 2004: G.D. Dunn, Heresy and Schism according to Cyprian of Carthage, «The Journal of Theological Studies» 55:2 (2004), 551-74 (https://www.jstor.org/stable/23969596)
- Ehrman 2005: B.D. Ehrman, I Cristianesimi perduti. Apocrifi, sette ed eretici nella battaglia per le Sacre Scritture, Roma 2005
- Evans 1999: G.R. Evans, Heresy, Schism, in A.D. Fitzgerald (ed.), Augustine through the Ages: An Encyclopedia, Grand Rapids 1999, 424-6
- Girardi 1980: M. Girardi, Nozione di eresia, scisma e parasinagoga in Basilio di Cesarea, «Vetera Christianorum» 17 (1980), 49-77
- Greenslade 1953: S.L. Greenslade, Schism in the Early Church, London 1953
- Grossi 1980: V. Grossi, L’iter della comunione ecclesiale nelle comunità di Tertulliano – Cipriano – Agostino, in Regno come Comunione. Atti della XVII sessione di formazione del segretariato attività ecumeniche. La Mendola (Trento), 4-12 agosto 1979, Torino 1980, 59-100
- Grossi 2006: V. Grossi, Eresia/eretico, in A. Di Berardino (ed.), Nuovo dizionario patristico e di antichità cristiane, I, Milano; Genova 2006, 1716-21
- Jacques 1982: F. Jacques, Le schismatique tyran furieux: le discours polemique de Cyprien de Carthage, «Mélanges de l'école française de Rome. Antiquité» 94 (1982), 921-49
- Lancel 1994: S. Lancel, Conlatio Carthaginiensis, in C. Mayer (ed.), Augustinus-Lexikon, I.7-8, Basel 1994, 1204-9
- Le Boulluec 1985: A. Le Boulluec, La notion d’hérésie dans la littérature grecque. IIe-IIIe siècles, Paris 1985
- Lohr 1999: W.A. Löhr, Schisma, in Theologische Realenzyklopädie, XXX, Berlin 1999, 129-135
- Manzi 2013: Prima lettera ai Corinzi. Introduzione, traduzione e commento a cura di F. Manzi, Milano 2013
- Marone 2008: P. Marone, La distinzione tra lo scisma e l’eresia maturata durante la polemica donatista, «Annales theologici» 8:1 (2008), 105-14 (https://www.annalestheologici.it/article/view/3259)
- Mattei 2013: P. Mattei, Schisme, hérésie, et autres détails dans saint Cyprien (à propos d’une édition récente du De zelo et liuore), «Latomus» 72:3 (2013), 761-9 (https://www.jstor.org/stable/23800238)
- Noetlichs 1971: K.L. Noethlichs, Die gesetzgeberischen Massnahmen der christlichen Kaiser des vierten Jahrhunderts gegen Häretiker, Heiden und Juden, Köln 1971
- Paulsen 1982: H. Paulsen, Schisma und Haresie. Untersuchungen zu 1 Kor. 11,18.19, «Zeitschrift für Theologie und Kirche» 79:2 (1982), 180-211 (https://www.jstor.org/stable/23584833)
- Perrin 2017: M.-Y. Perrin, Civitas confusionis: de la participation des fidèles aux controverses doctrinales dans l’Antiquité tardive, Paris 2017
- Perrin 2020: M.-Y. Perrin, Schisma, schismatici, in R. Dodaro, C. Mayer, Ch. Müller (ed.), Augustinus-Lexikon, V.1-2, Basel 2020, 77-82
- Pétré 1937: H. Pétré, Haeresis, schisma et leurs synonymes latins, «Revue des études latines» 15 (1937), 316-25
- Prinzivalli 2012: E. Prinzivalli, Cristianesimo/Cristianesimi nell’antichità, «Augustinianum» 52:1 (2012), 65-84
- Rinaldi 2011: G. Rinaldi, Cristianesimi nell’antichità. Sviluppi storici e contesti geografici (Secoli I-VIII), Chieti; Roma 2011
- Romanacce 2014: F.-X. Romanacce, Étude de la catégorisation dans la répression religieuse: le donatisme, parti, schisme, hérésie, in M.-Fr. Baslez (ed.), Chrétiens persécuteurs. Destructions, exclusions, violences religieuses au IVe siècle, Paris 2014, 91-138
- Spinosa 2003: G. Spinosa, Ἐκκλησία-ecclesia, secta, ordo, nel cristianesimo dei primi secoli. Alcune riflessioni sul lessico, «Cristianesimo nella storia» 24 (2003), 453-87
- Tilley 2007: M.A. Tilley, When Schism Becomes Heresy in Late Antiquity: Developing Doctrinal Deviance in the Wounded Body of Christ, «Journal of Early Christian Studies» 15:1 (2007), 1-21
- van Geest 2020: P.J.J. van Geest, Augustine’s Approach to Heresies as an Aid to Understanding His Ideas on Interaction between Christian Traditions, in M. Fredricks, D. Nagy (ed.), World Christianity: Methodological Considerations, Leiden; Boston 2020, 251-70
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_26457 |
|
dc.title |
sc(h)isma |
|
dc.contributor.author |
Cattaneo Gianmario |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Articolo |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/it/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/schisma/ |
|
dc.description.abstract |
Un concetto centrale per gli autori cristiani antichi è quello di sc(h)isma, che indica una frattura all’interno della comunità cristiana. Dopo aver trattato delle origini di questa parola nella letteratura greca e latina, la voce si sofferma soprattutto sull’evoluzione del significato del termine, sul rapporto con il concetto di haeresis e sull’impiego di schisma all’interno delle controversie religione di III, IV e V secolo, con particolare attenzione per le citazioni contenute nelle opere di Cipriano e Agostino. |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | Luglio 2025 |
|
dc.issued |
2026-04-10 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/015 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Christianity |
|
dc.subject |
Heresy |
|
dc.subject |
Schism |
|
dc.subject |
['lalalexit'] |
| Download data |