Progetto |
LaLaLexiT
Glossario | Glossario digitale
Lemma | traditor
traditor
- Gianmario Cattaneo email
Abstract
La voce analizza il sostantivo latino traditor, ricostruendone lo sviluppo semantico dall’età classica alla tarda antichità. Già in età classica, il termine conserva il duplice valore di trado (‘consegnare’ e ‘tradire’). Nella letteratura cristiana, a partire da Tertulliano, è riferito soprattutto a Giuda e assume poi un significato tecnico per indicare i vescovi che, durante le persecuzioni, consegnarono i libri sacri. Nel contesto della controversia donatista, il termine si estende e diventa un’accusa polemica più generale di tradimento della fede.
Pubblicato 10 Aprile 2026 | Lingua: it
Copyright © 2025 Gianmario Cattaneo. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/014
- TERT. praescr. 3,11: ipse traditor Christi de apostolis fuit
- TERT. adu. Marc. 2,28,2: Iudam enim traditorem non adlegisset, si praescisset
- TERT. anim. 11,5: Iudam quoque aliquamdiu cum electis deputatum usque ad loculorum officium, etsi iam fraudatorem, traditorem tamen nondum, postea diabolus intrauit.
- TERT. coron. 4,7: Hanc nunc expostula saluo traditionis respectu, quocumque traditore censetur
- ARNOB. nat. 3,22,2: Neque enim traditor alicuius esse scientiae potis est, ut non eius quod tradit percepta habeat cognita et rationem teneat exercitatissime comprehensam
- LVCIF. non parc. 26: tu deitatem illius quo cuncti possunt negare, extitisti traditor
- OPTAT. 1,5,4: quaedam contra uos per ignorantiam, quia peregrinus es, ut traditorum et schismaticorum accusatio
- OPTAT. 1,15,1: Deinde non post longum tempus idem ipsi tot et tales ad Carthaginem profecti, traditores, turati, homicidae
- OPTAT. 1,28,2: Paulo ante docuimus uestros parentes fuisse schismaticos et traditores
- OPTAT. 5,1,1: Traditores legis qui fuerint et auctores schismatis in primo libro manifestissimis documentis ostendimus et apud nos esse unam ueram ecclesiam catholicam secundo monstrauimus.
- AVG. c. Petil. 1,17,19: quidquid autem de Iuda traditore criminose sibi dicere uisus est, ad nos quid pertinet, qui neque ab eis probamur traditores, neque si aliquorum ante nos in nostra communione defunctorum traditio probaretur, etiam ipsa nos improbata et displicens nobis aliqua ex parte macularet? ... quantumlibet ergo in traditores inuehatur, totidem uerbis eos et a me deputet accusari
- AVG. c. Petil. 2,11,26: haec enim propositio tua in eo te tenet, ut, si nos hodie cum quibus agis non conuiceris traditores et homicidas et si quid aliud criminaris, quidquid tale ostenderis in eis qui nos tempore praecesserunt, omnino nobis obesse non possit.
- AVG. c. Petil. 3,58,71: cum enim de traditoribus et a nobis contra uestros et a uobis contra nostros documenta proferuntur - si tamen et a uobis aliqua proferuntur, quae usque ad hunc diem omnino nescimus; neque enim ea Petilianus suis litteris inserere praetermitteret, qui tam diligenter contra me partes gestorum, quae ad causam pertinent, commemorandas inserendas que curauit -, uerumtamen, ut [iam] dicere coeperam, si et a nobis et a uobis talia proferuntur, profecto aut utraque uera sunt aut utraque falsa aut nostra uera et uestra falsa aut nostra falsa et uestra uera
- AVG. bapt. 7,2,3: Cum ergo Donatistae nobis calumniantur, et nos dicunt traditores, … uelim scire ad hoc tam graue crimen refutandum atque diluendum quomodo nobis agenda sit causa communis. Isti eos dicunt traditores, quos neque illo tempore conuincere potuerunt, neque nunc possunt ostendere, et in eodem crimine ipsi esse potius ostenduntur
- AVG. bapt. 7,2,3: Post passionem quippe eius quadraginta, et quod excurrit, annis peractis, traditio codicum facta est, unde coeperunt appellari traditores
- AVG. epist. 35,4: Et tamen si dicam: quaeratur, qui sint uel fuerint traditores uel persecutores, respondetur mihi: disputare nolumus et rebaptizare uolumus
- AVG. epist. 43,3: nos autem habere alia gesta ecclesiastica, in quibus Secundus Tigisitanus, qui tunc agebat in Numidia primatum, praesentes et confessos traditores reliquit deo iudicandos, et eos in episcopalibus sedibus sicuti erant manere permisit, quorum nomina inter damnatores Caeciliani numerantur, cum etiam Secundus ipse concilii eiusdem principatum teneret, ubi absentes quasi traditores per eorum sententias damnauit, quibus praesentibus et confessis ignouit
- AVG. in epist. Ioh. 10,10: cuius rei traditores? Christus commendat ecclesiam suam, et non credis; ego tibi crediturus sum maledicenti parentibus meis? uis ut credam tibi de traditoribus? crede tu prius Christo.
- AVG. ciu. 17,18 p. 243,23-24: cui autem hic non occurrat ex discipulo eius factus traditor Iudas?
- HIER. epist. 12,1: Inpleuit exemplo, dum discipulorum pedes lauat, dum traditorem osculo excipit, dum loquitur cum samaritana
- GENNAD. uir. ill. 4: Scripsit et Aduersus gentes et aduersus nos, uelut traditores in persecutione Diuinarum Scripturarum
- SEDVL. carm. pasch. 5,61-62: Traditor immitis, fere proditor, impie latro, Praeuius horribiles comitaris signifer enses? MQDQ
- PS. BOETH. fid. cath. l. 206-208 M.: Post baptismum uero elegit duodecim discipulos, quorum unus traditor eius fuit
- MAXIM. VICTOR. gramm. VI 189,4-5: Secundum technicos, id est artium traditores DigilibLT
Nella prima età tardoantica, tale parola inizia ad essere utilizzata più di frequente. Ad esempio, in Tertulliano, traditor è utilizzato numerose volte in riferimento all’apostolo Giuda, che tradì Gesù consegnandolo alle autorità affinché fosse messo a morte (1) TERT. praescr. 3,11: ipse traditor Christi de apostolis fuit (2) TERT. adu. Marc. 2,28,2: Iudam enim traditorem non adlegisset, si praescisset (3) TERT. anim. 11,5: Iudam quoque aliquamdiu cum electis deputatum usque ad loculorum officium, etsi iam fraudatorem, traditorem tamen nondum, postea diabolus intrauit. (cf. Luc. 16,1: Ἰούδαν Ἰσκαριώθ, ὃς ἐγένετο προδότης; le ueteres latinae oscillano tra proditor, traditor e il verbo tradidit, la Vulgata ha proditor: cf. Jülicher 1976, ad loc.). Così come nel caso di Ordeonio Flacco, il tradimento di Giuda è collegato all’atto di consegnare; dunque è possibile che non a caso l’apologeta abbia preferito utilizzare traditor anziché proditor, proprio per sottolineare il nesso tra tradimento e atto concreto della consegna, che poteva risultare meno perspicuo utilizzando proditor (su prodo, cf. ThLL X 2, 1619.3-1630.21). A tal proposito, in Tertulliano traditor può anche assumere il significato di ‘colui che tramanda’, ‘intermediario’ (4) TERT. coron. 4,7: Hanc nunc expostula saluo traditionis respectu, quocumque traditore censetur (cf. Rordorf, Schneider 1982, 66-7).
Traditor continuò a essere utilizzato in queste due accezioni durante tutta l’età tardoantica (cf. infra il paragrafo conclusivo), ma tale termine conobbe un largo uso soprattutto nelle opere composte in occasione della controversia donatista: con la parola traditores, infatti, iniziarono ad essere designati tutti i vescovi apostati, che durante le persecuzioni di Diocleziano (303-305 d.C.; su cui cf. Shin 2018) avevano consegnato alle autorità i libri sacri, e di conseguenza avevano tradito la loro fede. In reazione a questa tendenza, al termine delle persecuzioni nacque un movimento capeggiato dal vescovo Donato di Case Nere, che riteneva non validi i sacramenti somministrati da vescovi apostati e dunque imponeva un nuovo battesimo per chi l’avesse ricevuto da loro (cf. Frend 1952; Kriegbaum 1986; Maier 1987-1989; Frend 2006; Miles 2016).
La figura dell’apostata traditor viene evocata in particolare all’interno dell’opera antidonatista di Ottato di Milevi, il quale afferma che a sostenere il vescovo donatista Maiorino furono traditores, turati, homicidae, ovvero coloro che erano colpevoli di aver consegnato i testi sacri, di aver offerto incenso agli idoli e aver commesso sacrifici (8) OPTAT. 1,15,1: Deinde non post longum tempus idem ipsi tot et tales ad Carthaginem profecti, traditores, turati, homicidae . Nella maggior parte delle occorrenze, tuttavia, traditores assume più generalmente il significato di ‘coloro che tradirono la fede cristiana’, e in Ottato è spesso abbinato al sostantivo schismatici (7) OPTAT. 1,5,4: quaedam contra uos per ignorantiam, quia peregrinus es, ut traditorum et schismaticorum accusatio (9) OPTAT. 1,28,2: Paulo ante docuimus uestros parentes fuisse schismaticos et traditores (10) OPTAT. 5,1,1: Traditores legis qui fuerint et auctores schismatis in primo libro manifestissimis documentis ostendimus et apud nos esse unam ueram ecclesiam catholicam secundo monstrauimus. , cioè coloro che crearono divisione all’interno della comunità cristiana per questioni disciplinari (cf. Marone 2008) (→ schisma). Per ragioni di polemica interna, dunque, l’accusa di essere un traditor, ‘traditore della fede cristiana’, poteva quindi essere rivolta sia dagli antidonatisti sia, soprattutto, dai donatisti ai loro avversari.
Il termine conta numerosissime attestazioni all’interno delle opere di Agostino scritte contro i donatisti (cf. Alexander 1999), come il Contra litteras Petiliani, il Contra epistulam Parmeniani, il Contra Cresconium, il De baptismo. Innanzitutto traditores sono i vescovi che consegnarono i libri: nei libri scritti contro le lettere di Petiliano, vescovo donatista di Cirta, Agostino parla spesso dei traditores che consegnarono i libri sacri e che i donatisti paragonavano al traditor per eccellenza, Giuda (11) AVG. c. Petil. 1,17,19: quidquid autem de Iuda traditore criminose sibi dicere uisus est, ad nos quid pertinet, qui neque ab eis probamur traditores, neque si aliquorum ante nos in nostra communione defunctorum traditio probaretur, etiam ipsa nos improbata et displicens nobis aliqua ex parte macularet?... quantumlibet ergo in traditores inuehatur, totidem uerbis eos et a me deputet accusari . O ancora, nell’epist. 43 Agostino critica quanto avvenne nel concilio di Cirta del 305, quando i donatisti attribuirono la definizione di traditores anche a vescovi innocenti, senza curarsi del fatto che vi erano traditores anche tra di loro (17) AVG. epist. 43,3: nos autem habere alia gesta ecclesiastica, in quibus Secundus Tigisitanus, qui tunc agebat in Numidia primatum, praesentes et confessos traditores reliquit deo iudicandos, et eos in episcopalibus sedibus sicuti erant manere permisit, quorum nomina inter damnatores Caeciliani numerantur, cum etiam Secundus ipse concilii eiusdem principatum teneret, ubi absentes quasi traditores per eorum sententias damnauit, quibus praesentibus et confessis ignouit . Tuttavia, da quanto dice Agostino, i donatisti non definivano traditores solo chi aveva consegnato i libri sacri, bensì anche quelli che si opponevano alle dottrine donatiste sul ribattesimo e che quindi erano visti come diretti continuatori dei vescovi traditores: Agostino dà testimonianza di questa accusa in vari punti della sua opera, come nel Contra litteras Petiliani (12) AVG. c. Petil. 2,11,26: haec enim propositio tua in eo te tenet, ut, si nos hodie cum quibus agis non conuiceris traditores et homicidas et si quid aliud criminaris, quidquid tale ostenderis in eis qui nos tempore praecesserunt, omnino nobis obesse non possit. , nel De baptismo (14) AVG. bapt. 7,2,3: Cum ergo Donatistae nobis calumniantur, et nos dicunt traditores, … uelim scire ad hoc tam graue crimen refutandum atque diluendum quomodo nobis agenda sit causa communis. Isti eos dicunt traditores, quos neque illo tempore conuincere potuerunt, neque nunc possunt ostendere, et in eodem crimine ipsi esse potius ostenduntur (15) AVG. bapt. 7,2,3: Post passionem quippe eius quadraginta, et quod excurrit, annis peractis, traditio codicum facta est, unde coeperunt appellari traditores e nell’In epistulam Iohannis tractatus (18) AVG. in epist. Ioh. 10,10: cuius rei traditores? Christus commendat ecclesiam suam, et non credis; ego tibi crediturus sum maledicenti parentibus meis? uis ut credam tibi de traditoribus? crede tu prius Christo. , dove l’Ipponense dice che l’accusa di traditio nei suoi confronti era storicamente immotivata. In epist. 35, inoltre, Agostino mostra come i donatisti rivolgessero ai loro avversari non solo l’accusa di essere traditores, ma anche di essere persecutores (16) AVG. epist. 35,4: Et tamen si dicam: quaeratur, qui sint uel fuerint traditores uel persecutores, respondetur mihi: disputare nolumus et rebaptizare uolumus : in questo modo, chi era contrario alle dottrine donatiste non solo era paragonato a coloro che avevano tradito la fede cristiana, ma veniva anche assimilato a coloro che in prima persona avevano perseguitato i cristiani.
Quindi, sia in Ottato di Milevi sia in Agostino traditor assume sì il significato tecnico di ‘colui che abiurò consegnando i libri sacri’, ma nel contesto della controversia donatista questa parola poteva anche diventare un’offesa che donatisti e antidonatisti si scambiavano vicendevolmente (13) AVG. c. Petil. 3,58,71: cum enim de traditoribus et a nobis contra uestros et a uobis contra nostros documenta proferuntur - si tamen et a uobis aliqua proferuntur, quae usque ad hunc diem omnino nescimus; neque enim ea Petilianus suis litteris inserere praetermitteret, qui tam diligenter contra me partes gestorum, quae ad causam pertinent, commemorandas inserendas que curauit -, uerumtamen, ut [iam] dicere coeperam, si et a nobis et a uobis talia proferuntur, profecto aut utraque uera sunt aut utraque falsa aut nostra uera et uestra falsa aut nostra falsa et uestra uera , e un’accusa più generale di aver tradito la fede cristiana. Infatti, nonostante il termine mantenesse un profondo legame con quanto era successo in passato in occasione delle persecuzioni di Diocleziano, dall’editto di Costantino in poi la figura del vescovo traditor scomparve e, soprattutto da parte dei donatisti, la parola veniva anche usata anche per indicare gli avversari che avevano tradito i precetti del cristianesimo.
Parallelamente all’uso di traditor nel contesto della controversia donatista (cf. anche (21) GENNAD. uir. ill. 4: Scripsit et Aduersus gentes et aduersus nos, uelut traditores in persecutione Diuinarum Scripturarum , in cui Gennadio di Marsiglia menziona un’opera del vescovo donatista Vitellio), in età tardoantica questo sostantivo continua ad essere impiegato soprattutto in riferimento a Giuda, come si evince dai passi provenienti dal De ciuitate Dei (18) AVG. in epist. Ioh. 10,10: cuius rei traditores? Christus commendat ecclesiam suam, et non credis; ego tibi crediturus sum maledicenti parentibus meis? uis ut credam tibi de traditoribus? crede tu prius Christo. , dall’epistola 12 di Girolamo (20) HIER. epist. 12,1: Inpleuit exemplo, dum discipulorum pedes lauat, dum traditorem osculo excipit, dum loquitur cum samaritana , dal Carmen paschale di Sedulio (22) SEDVL. carm. pasch. 5,61-62: Traditor immitis, fere proditor, impie latro, Praeuius horribiles comitaris signifer enses? e dal De fide catholica attribuito a Boezio (23) PS. BOETH. fid. cath. l. 206-208 M.: Post baptismum uero elegit duodecim discipulos, quorum unus traditor eius fuit (ben attestato comunque è anche Iudas proditor, soprattutto in Girolamo: cf. ThLL X 2, 1616.74-75); interessante è un’attestazione proveniente dal De non parcendo in Deum delinquentibus, opera scritta da Lucifero di Cagliari contro l’imperatore Costanzo II (su cui cf. Corti 2004, 197-206), in cui Lucifero chiama Costanzo traditor nel paragrafo in cui istituisce un parallelo tra l’imperatore e Giuda (6) LVCIF. non parc. 26: tu deitatem illius quo cuncti possunt negare, extitisti traditor (cf. Alba López 2017, 100). Il sostantivo non trova nessuna attestazione in testi giuridici (proditor invece si trova due volte cod. Iust., quattro in cod. Theod. e cinque in dig.) e, nonostante l’antecedente tacitiano, non risulta testimoniato neppure negli storici della Tarda Antichità, probabilmente perché il termine implicava anche un concreto atto di consegna, e non solo un tradimento generico (proditor conta dieci attestazioni in Ammiano e una in Aurelio Vittore). Il termine compare più sporadicamente nell’accezione di ‘colui che tramanda’, nell’Aduersus nationes di Arnobio (5) ARNOB. nat. 3,22,2: Neque enim traditor alicuius esse scientiae potis est, ut non eius quod tradit percepta habeat cognita et rationem teneat exercitatissime comprehensam (cf. Champeaux 2007, 93) e nell’ars grammatica di Massimo Vittorino (24) MAXIM. VICTOR. gramm. VI 189,4-5: Secundum technicos, id est artium traditores (cf. De Paolis 2020, 281).
- Alba López 2017: A. Alba López, Enemigo y traidor. Una reconstrucción ideológica de la imagen de Judas durante el conflicto arriano-niceno del siglo IV, in L. Montecchio (ed.), Tradimento e traditori nella Tarda Antichità, Città di Castello 2017, 93-104
- Alexander 1999: J.S. Alexander, Donatistae, in C. Mayer (ed.). Augustinus-Lexikon, II.3-4, Basel 1999, 606-38
- Champeaux 2007: Arnobe, Contre les gentils. Livre III. Texte établi, traduit et commenté par J. Champeaux, Paris 2007
- Chilver, Townend 1985: G.E.F. Chilver, G.B. Townend (ed.), A Historical Commentary on Tacitus’ Histories IV and V, Oxford 1985
- Corti 2004: G. Corti, Lucifero di Cagliari: una voce nel conflitto tra Chiesa e impero alla metà del IV secolo, Milano 2004
- De Paolis 2020: P. De Paolis, Il concetto di Latinitas da Varrone ai grammatici latini, «Invigilata Lucernis» 42 (2020), 75-85
- Facchini Tosi 2013: C. Facchini Tosi, Neologismi di nomina agentis in -tor, «Euphrosyne» 41 (2013), 451-78
- Frend 1952: W.H.C. Frend, The Donatist Church. A Movement of Protest in Roman North Africa, Oxford 1952
- Frend 2006: W.H.C. Frend, Donatismo, in A. Di Berardino (ed.), Nuovo dizionario patristico e di antichità cristiane, I, Genova; Milano 2006, 1481-92
- Fruyt 1990: M. Fruyt, La plurivalence des noms d’agent latins en -tor: lexique et sémantique, «Latomus» 49 (1990), 59-70
- Jülicher 1976: Itala. Das Neue Testament in atlateinischer Überlieferung nach den Handschriften, III. Lucas-Evangelium. Herausgegeben von A. Jülicher, Berlin 1976
- Kriegbaum 1986: B. Kriegbaum, Kirche der Traditoren oder Kirche der Märtyrer? Die Vorgeschichte des Donatismus, Innsbruck; Wien 1986
- Leumann 1977: M. Leumann, Lateinische Grammatik, I. Lateinische Laut-und Formenlehre, München 1977
- Magni 2016: E. Magni, Le nominalizzazioni agentive in -tor, in P. Poccetti (ed.), Latinitatis rationes: Descriptive and Historical Accounts for the Latin Language, Berlin; Boston 2016, 101-17
- Marone 2008: P. Marone, La distinzione tra lo scisma e l’eresia maturata durante la polemica donatista, «Annales theologici» 8:1 (2008), 105-14 (https://www.annalestheologici.it/article/view/3259)
- Miles 2016: R. Miles (ed.), The Donatist Schism. Controversy and Contexts, Liverpool 2016
- OLD: Oxford Latin Dictionary. Edited by P.G.W. Glare, Second Edition, Oxford 2012
- Rordorf, Schneider 1982: W. Rordorf, A. Schneider, L’évolution du concept de tradition dans l’Eglise ancienne, Berne; Francfort 1982
- Shin 2018: M.S. Shin, The Great Persecution: A Historical Re-Examination, Turnhout 2018
- Wellesley 1989: Cornelius Tacitus, Historiarum libri. Edidit K. Wellesley, Leipzig 1989
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_26456 |
|
dc.title |
traditor |
|
dc.contributor.author |
Cattaneo Gianmario |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Articolo |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/it/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/traditor/ |
|
dc.description.abstract |
La voce analizza il sostantivo latino traditor, ricostruendone lo sviluppo semantico dall’età classica alla tarda antichità. Già in età classica, il termine conserva il duplice valore di trado (‘consegnare’ e ‘tradire’). Nella letteratura cristiana, a partire da Tertulliano, è riferito soprattutto a Giuda e assume poi un significato tecnico per indicare i vescovi che, durante le persecuzioni, consegnarono i libri sacri. Nel contesto della controversia donatista, il termine si estende e diventa un’accusa polemica più generale di tradimento della fede. |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | Luglio 2025 |
|
dc.issued |
2026-04-10 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/014 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Apostasy |
|
dc.subject |
Apostate |
|
dc.subject |
Christianity |
|
dc.subject |
Paganism |
|
dc.subject |
Persecution |
|
dc.subject |
Traditor |
|
dc.subject |
['lalalexit'] |
| Download data |