Project |
LaLaLexiT
Glossary | Digital glossary
Lemma | christianismus
christianismus
- Gianmario Cattaneo email
Abstract
The word Christianismus, a Greek loanword from Χριστιανισμός (‘Christianity’), is scarcely used in late-antique Latin literature, in comparison to other words, such as Christianitas. This entry investigates the attestations of this word, which is mostly used in opposition to Iudaismus, and the reasons of its limited use.
Published April 10, 2026 | Language: it
Copyright © 2025 Gianmario Cattaneo. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/005
- TERT. adu. Marc. 4,6,3: Inter hos magnam et omnem differentiam scindit, quantam inter iustum et bonum, quantam inter legem et euangelium, quantam inter Iudaismum et Christianismum
- TERT. adu. Marc. 4,33,8: Quasi non et nos limitem quendam agnoscamus Iohannem constitutum inter uetera et noua, ad quem desineret Iudaismus et a quo inciperet Christianismus, non tamen, ut ab alia uirtute facta sit sedatio legis et prophetarum et initiatio euangelii, in quo est Dei regnum
- TERT. adu. Marc. 5,4,8: Propter quod, fratres, non sumus ancillae filii sed liberae, utique manifestauit et Christianismi generositatem in filio Abrahae ex libera nato allegoriae habere sacramentum, sicut et Iudaismi seruitutem legalem in filio ancillae
- TERT. adu. Marc. 5,6,9: Et numqui non ipse tunc Paulus destinabatur, de Iudaea, id est de Iudaismo, auferri habens in aedificationem Christianismi, positurus unicum fundamentum, quod est Christus?
- TERT. praescr. 7,9-10: Nostra institutio de Porticu Salomonis est, qui et ipse tradiderat Dominum in simplicitate cordis esse quaerendum. Viderint qui stoicum et platonicum et dialecticum Christianismum protulerunt
- MAR. VICTORIN. in Gal. 1,2: Item si supra dictum: neque Titus qui me cum erat Graecus, conpulsus est circumcidi, non ergo in omnibus nec semper aut multum; postremo propter subinductos fratres, qui erant miscentes Iudaismum Christianismo, et hinc dictum propter Iudaeos
- MAR. VICTORIN. in Gal. 2,4: Ergo uos quoque, quia adiunxistis obseruantiam legis secundum carnem ut facilius heredes esse possitis, estote filii liberae, id est Christianismum solum legemque Christi atque euangelium in Christum suscipite
- AMBROSIAST. in Rom. prol. 5: hinc est, unde omni industria id agit, ut a lege eos tollat, quia lex et profetae usque ad Iohannem, et in sola eos fide Christi constituat, et quasi contra legem euangelium uindicat, non destruens legem, sed praeferens Christianismum
- HIL. PICT. syn. 38: Et iterum confirmantes Christianismi intellectum, dicimus, quoniam si quis Christum Deum filium Dei ante saecula subsistentem et ministrantem Patri ad omnium perfectionem non dicat: sed ex quo de Maria natus est, ex eo et Christum et filium nominatum esse, et initium accepisse ut sit Deus, dicat: anathema sit
- AMBROSIAST. quaest. test. 3,4: ergo omnes quotquot fidem habuerunt unius dei, quam saluator praedicauit, iure Christiani dicendi sunt; ab initio enim saluator uenturus promissus est. Vnde in Apocalypsi ait: agnus qui occisus est a constitutione mundi. Itaque semper Christianismus. ... Potest dici e contra: “si ante Christianismus, quae notitia per Christum?” hunc intellegentiae profectum aduentus contulit Christi
- AVG. c. Faust. 13,1: illos manet haec reprehensio, qui ex Iudaismo forte ad Christianismum conuersi sub testimoniis, ut perhibes, prophetarum postea neglexerint eos ut beneficiorum ingrati
- AVG. c. Faust. 13,1: nos natura gentiles sumus, id est, quod paulus praeputium uocat, sub alia nati lege et praefatoribus aliis, quos gentilitas uates appellat, atque ex his postea sumus ad Christianismum conuersi
- AVG. spir. et litt. 13,21: cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio cetera que opera talia legis sunt, quae Christiana iam disciplina non seruat
- AVG. ciu. 19,26 p. 393,4-10: in libris, quos ἐκ λογίων φιλοσοφίας appellat […] “Interroganti, inquit, quem deum placando reuocare possit uxorem suam a Christianismo, haec ait uersibus Apollo”
- HIER. in Gal. 6,4 l. 5-6: Neque enim si alius perfecte non potest ad Christianismum a Iudaismo transire, idcirco tu perfectus es Christianus
Le più antiche attestazioni di Χριστιανισμός si leggono nelle lettere di Ignazio vescovo di Antiochia, databili ai primi decenni del II secolo (cf. Simonetti, Prinzivalli 2010, 279-340; Fallica 2021, con bibliografia precedente): queste si leggono in Magn. 10,1; 10,3; Rom. 3,3; Philad. 6,1 (cf. Norelli 2015; Castelli 2022a). Partendo dalle lettere di Ignazio, Emanuele Castelli (2022a, 257) ha analizzato nel dettaglio le attestazioni di Χριστιανισμός all’interno della letteratura cristiana delle origini ed è giunto alla seguente conclusione a proposito della diffidenza dei primi autori cristiani: «La scarsa accoglienza concessa dagli scrittori cristiani al termine χριστιανισμός può essere dovuta a motivazioni di ordine linguistico/concettuale. […] sostantivi aventi come base lessicale un antroponimo o un etnonimo e con finale in -ισμός potevano essere facilmente usati, per etichettare e categorizzare determinate dottrine, correnti, movimenti, tradizioni culturali, ponendole ipso facto tutte sullo stesso piano e inquadrandole complessivamente come fenomeni di parte, se non addirittura come tendenze settarie» (sulla necessità di applicare una rigorosa indagine lessicale all’epistolario del vescovo di Antiochia, cf. anche Castelli 2022b).
In parallelo con quanto notato da Castelli sul versante greco, anche il sostantivo Christianismus non conosce un largo impiego da parte degli autori latini. Il primo autore a utilizzarlo è Tertulliano. Nell’Aduersus Marcionem egli afferma che Marcione distingueva tra il Gesù vissuto sotto Tiberio e il Messia promesso dal Dio dell’Antico Testamento, e sosteneva che la loro differenza era la stessa che si trova inter Iudaismum et Christianismum (1) TERT. adu. Marc. 4,6,3: Inter hos magnam et omnem differentiam scindit, quantam inter iustum et bonum, quantam inter legem et euangelium, quantam inter Iudaismum et Christianismum (secondo Lieu 1996, 266-7, questo riferimento sottintenderebbe l’uso del termine greco Χριστιανισμός da parte di Marcione). Inoltre, Tertulliano dichiara che la figura di Giovanni Battista segnò la fine dello Iudaismus e l’inizio del Christianismus (2) TERT. adu. Marc. 4,33,8: Quasi non et nos limitem quendam agnoscamus Iohannem constitutum inter uetera et noua, ad quem desineret Iudaismus et a quo inciperet Christianismus, non tamen, ut ab alia uirtute facta sit sedatio legis et prophetarum et initiatio euangelii, in quo est Dei regnum . Ancora, riprendendo quanto detto da Paolo in Gal. 4,21-31, l’apologeta sostiene il nobile lignaggio dei cristiani, discendenti di Isacco, figlio di Abramo e Sara, contro quello degli ebrei, discendenti di Ismaele, figlio di Abramo e della serva Agar (3) TERT. adu. Marc. 5,4,8: Propter quod, fratres, non sumus ancillae filii sed liberae, utique manifestauit et Christianismi generositatem in filio Abrahae ex libera nato allegoriae habere sacramentum, sicut et Iudaismi seruitutem legalem in filio ancillae . Infine, afferma che una profezia contenuta in Is. 3,1-3 si riferirebbe alla conversione di Paolo dal Iudaismus al Christianismus (4) TERT. adu. Marc. 5,6,9: Et numqui non ipse tunc Paulus destinabatur, de Iudaea, id est de Iudaismo, auferri habens in aedificationem Christianismi, positurus unicum fundamentum, quod est Christus? .
Secondo Steve Mason (2007, 472), l’utilizzo della parola Christianismus da parte di Tertulliano potrebbe derivare dalla volontà dell’autore di distinguere il cristianesimo dal giudaismo tramite il ricorso a un altro sostantivo in -ismus («When he is not making such contrasts, he has a rich vocabulary for Christiani and their faith, and so does not need Christianismus; for the Judaeans, however, choices are limited and so he employs Iudaismus often»): lo studioso ha formulato questa ipotesi sulla base delle testimonianze contenute nell’Aduersus Marcionem, in cui Christianismus compare sempre in opposizione a Iudaismus, ma non ha considerato quella proveniente dal De praescriptione haereticorum (5) TERT. praescr. 7,9-10: Nostra institutio de Porticu Salomonis est, qui et ipse tradiderat Dominum in simplicitate cordis esse quaerendum. Viderint qui stoicum et platonicum et dialecticum Christianismum protulerunt , passo in cui Tertulliano critica chi voleva attribuire radici o influenze pagane alle dottrine cristiane, creando un Christianismus stoicus, platonicus o dialecticus. Questa attestazione da una parte esclude la possibilità che Tertulliano volesse usare Christianismus esclusivamente in contrasto con Iudaismus, dall’altra può far pensare che egli se ne servisse in contesti in cui era necessario rimarcare la separazione tra religione cristiana e qualsiasi altra dottrina: questa però rimane solo un’ipotesi, che non può essere corroborata da altre testimonianze provenienti dalle opere tertullianee.
Certamente l’utilizzo che Tertulliano fece del termine nell’Adversus Marcionem (ovvero Christianismus in opposizione a Iudaismus) fu quello che influenzò maggiormente gli scrittori successivi, in particolare gli esegeti che si cimentarono nel commento delle lettere paoline (cf. Bremmer 2021, 75-6). Mario Vittorino utilizza il termine quattro volte, sempre in combinazione con Iudaismus (6) MAR. VICTORIN. in Gal. 1,2: Item si supra dictum: neque Titus qui me cum erat Graecus, conpulsus est circumcidi, non ergo in omnibus nec semper aut multum; postremo propter subinductos fratres, qui erant miscentes Iudaismum Christianismo, et hinc dictum propter Iudaeos o con lex (sottinteso Iudaica) (7) MAR. VICTORIN. in Gal. 2,4: Ergo uos quoque, quia adiunxistis obseruantiam legis secundum carnem ut facilius heredes esse possitis, estote filii liberae, id est Christianismum solum legemque Christi atque euangelium in Christum suscipite ; allo stesso modo si comporta l’Ambrosiaster nel suo commento a Rom. (8) AMBROSIAST. in Rom. prol. 5: hinc est, unde omni industria id agit, ut a lege eos tollat, quia lex et profetae usque ad Iohannem, et in sola eos fide Christi constituat, et quasi contra legem euangelium uindicat, non destruens legem, sed praeferens Christianismum . Come per Tertulliano, tuttavia, anche in questo caso non si può parlare di un quadro omogeneo, come testimonia l’attestazione contenuta nelle Quaestiones Veteris et Noui Testamenti (9) HIL. PICT. syn. 38: Et iterum confirmantes Christianismi intellectum, dicimus, quoniam si quis Christum Deum filium Dei ante saecula subsistentem et ministrantem Patri ad omnium perfectionem non dicat: sed ex quo de Maria natus est, ex eo et Christum et filium nominatum esse, et initium accepisse ut sit Deus, dicat: anathema sit (su quest’opera cf. Perrone 1995): in questo brano l’Ambrosiaster vuole dimostrare la continuità tra Antico e Nuovo Testamento e afferma che tutti coloro che credettero in un unico Dio e nella promessa della venuta di un Salvatore possono essere considerati cristiani. Quindi, qui la parola è utilizzata non per sottolineare una discontinuità, ma per affermare un legame tra tradizione ebraica e tradizione cristiana.
Nel IV secolo la parola compare nel De synodis di Ilario di Poitiers, all’interno del capitolo contenente la traduzione latina degli atti del sinodo di Sirmio del 351 (10) AMBROSIAST. quaest. test. 3,4: ergo omnes quotquot fidem habuerunt unius dei, quam saluator praedicauit, iure Christiani dicendi sunt; ab initio enim saluator uenturus promissus est. Vnde in Apocalypsi ait: agnus qui occisus est a constitutione mundi. Itaque semper Christianismus.... Potest dici e contra: “si ante Christianismus, quae notitia per Christum?” hunc intellegentiae profectum aduentus contulit Christi . In quell’occasione, il vescovo di Sirmio Fotino fu deposto con l’accusa di aderire al monarchianismo e all’adozionismo, due eresie che, in modi diversi, prevedevano una diminuzione della natura divina di Cristo (cf. Simonetti 1975, 202-6). L’ultimo anatema degli atti di Sirmio è rivolto a chi, come Fotino, non riconosceva Gesù come Dio, dogma che invece era fondamentale per l’intellectum Christianismi (‘comprensione della dottrina cristiana’; non credo che, come propone Fraïsse-Bétoulières 2004, 290, qui sia necessario intendere Christianismus come ‘ciò che è veramente Cristo’, giacché tale interpretazione non è supportata da altre attestazioni di Christianismus o Χριστιανισμός, parola che probabilmente si trovava negli originali atti di Sirmio).
In Agostino si trovano quattro occorrenze del termine: nel Contra Faustum Manichaeum, l’Ipponense utilizza Christianismus in un passo in cui si parla della conversione dallo Iudaismus (11) AVG. c. Faust. 13,1: illos manet haec reprehensio, qui ex Iudaismo forte ad Christianismum conuersi sub testimoniis, ut perhibes, prophetarum postea neglexerint eos ut beneficiorum ingrati , e sottolinea come lui stesso e tutti i cristiani non provenienti dalla Giudea siano di ascendenza pagana, ma abbiano comunque deciso di abbracciare il Christianismus (12) AVG. c. Faust. 13,1: nos natura gentiles sumus, id est, quod paulus praeputium uocat, sub alia nati lege et praefatoribus aliis, quos gentilitas uates appellat, atque ex his postea sumus ad Christianismum conuersi (in c. Faust. 23,1 compare anche Hebraismus, ‘lingua ebraica’, hapax di tutta la letteratura latina: cf. Dulaey 2024, 356). Nel De spiritu et littera Agostino riporta l’opinione di alcuni che distinguevano il giudaismo identificato con la lex operum dal cristianesimo identificato con la lex fidei (13) AVG. spir. et litt. 13,21: cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio cetera que opera talia legis sunt, quae Christiana iam disciplina non seruat , e la smentisce affermando che, se anche i cristiani non seguono più usanze come la circoncisione, tuttavia devono continuare a osservare concretamente i comandamenti, che sono stati completamente recepiti dalla dottrina cristiana. L’ultima attestazione è contenuta da una citazione proveniente dalla Philosophia ex oraculis di Porfirio, tradotta in latino nel De ciuitate Dei (14) AVG. ciu. 19,26 p. 393,4-10: in libris, quos ἐκ λογίων φιλοσοφίας appellat […] “Interroganti, inquit, quem deum placando reuocare possit uxorem suam a Christianismo, haec ait uersibus Apollo” (Porph. F 343 Smith; su cui cf. Riedweg 2005, 164; Magny 2014, 121): qui il filosofo greco riprende un motivo tipico della polemica anticristiana in età tardoantica, ovvero la superiorità della religione giudaica su quella cristiana (cf. Zambon 2019, 41-61), e in ciu. 19,23 Agostino vuole mettere in luce le contraddizioni presenti nelle critiche di Porfirio. Non si è conservata la versione originale del passo porfiriano, quindi non sappiamo se Porfirio avesse impiegato Χριστιανισμός, ma occorre osservare che il termine non è mai attestato all’interno dei testi di Porfirio conservati in greco. Solo un riferimento si trova in Girolamo, sempre collegato al transitus a Iudaismo ad Christianismum (15) HIER. in Gal. 6,4 l. 5-6: Neque enim si alius perfecte non potest ad Christianismum a Iudaismo transire, idcirco tu perfectus es Christianus , e pochissimi altri in autori che si collocano tra Tardo Antico (Facondo di Ermiane, che cita (10) AMBROSIAST. quaest. test. 3,4: ergo omnes quotquot fidem habuerunt unius dei, quam saluator praedicauit, iure Christiani dicendi sunt; ab initio enim saluator uenturus promissus est. Vnde in Apocalypsi ait: agnus qui occisus est a constitutione mundi. Itaque semper Christianismus.... Potest dici e contra: “si ante Christianismus, quae notitia per Christum?” hunc intellegentiae profectum aduentus contulit Christi in defens. 10,6,12) e Alto Medioevo (Beda).
In conclusione, il termine Christianismus conosce un utilizzo molto limitato nel latino tardoantico, cui gli studiosi moderni hanno cercato di dare diverse spiegazioni. Ad esempio, è possibile che l’uso di Christianismus in un’opera scritta da Tertulliano quando quest’ultimo aveva già abbracciato l’eresia montanista (l’Aduersus Marcionem) abbia dissuaso gli autori cristiani successivi dall’utilizzarlo frequentemente (Geelhar 2015, 68); oppure gli autori videro in Christianismus una parola utilizzabile solo in contesti apologetici e in rapporto con Iudaismus, per indicare una frattura tra le due religioni o una continuità di tradizioni (Geelhar 2015, 66-8); oppure ancora la conoscenza della parola Christianismus era associata a quelle élites politiche e culturali che padroneggiavano il greco, e il suo impiego si confaceva poco a una religione che voleva rivolgersi anche alle masse (Geelhar 2015, 69). Sembra quindi che il suo scarso utilizzo in età tardoantica non sia legato a una differenza semantica rispetto al più usato Christianitas (che conta 202 attestazioni contro le 30 di Christianismus, secondo il corpus online The Library of Latin Texts), ma sia dipeso in particolare da ragioni concettuali, proprio come il caso di Χριστιανισμός (cf. Geelhar 2015, 66-75). Occorre sottolineare però che, mentre nel latino tardoantico permarrà questa diffidenza, i greci iniziarono a superare l’imbarazzo per Χριστιανισμός già nel corso del III-IV secolo (per esempio, Origene lo utilizza circa un centinaio di volte), nonostante il suo uso rimanga comunque meno frequente di quanto ci si potrebbe attendere (cf. Castelli 2022a, 256-7).
Come appendice, si può infine aggiungere un’ulteriore osservazione su un verbo latino collegato a Christianismus. Oltre a Χριστιανισμός/Ἰουδαϊσμός, gli autori greci sottolineano spesso anche il dualismo tra Χριστιανίζειν (‘diventare cristiano’, ‘vivere da cristiano’; cf. PGL, Χριστιανίζω) e Ἰουδαΐζειν (‘diventare ebreo’, ‘vivere da ebreo’, cf. PGL, Ἰουδαΐζω; Mason 2007; Sänger 2017). In latino, mentre si riscontrano numerose occorrenze di iudaizo nel significato di ‘vivere da ebreo’ (cf. ThLL VII,2 596.71-597.26) abbiamo una sola attestazione di christianizo, in Tert. adu. Marc. 1,21,4 (Nullam autem Apostolici census ecclesiam inuenias quae non in creatore christianizet), e, secondo studi recenti, tale verbo dovrebbe significare non tanto christiane docere (ThLL Onom. II 415.37-39), quanto ‘rendere cristiano (tramite il battesimo)’, in base a quanto detto da Tertulliano subito dopo, in adu. Marc. 1,21,5 (Igitur cum omnibus modis constet alium deum in regula sacramenti istius non fuisse a Christo usque ad Marcionem quam creatorem, satis iam et probatio nostra munita est; cf. Vinzent 2014, 198; Ristuccia 2018, 10-11).
- Bremmer 2021: J.N. Bremmer, Ioudaismos, Christianismos and the Parting of the Ways, in J. Schröter, B.A. Edsall, J. Verheyden (ed.), Jews and Christians – Parting Ways in the First Two Centuries CE? Reflections on the Gains and Losses of a Model, Berlin; Boston 2021, 57-88
- Castelli 2022a: E. Castelli, La nascita del termine ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ. Un nuovo punto di partenza e alcune considerazioni sull’uso della parola in Ignazio di Antiochia, «Revue d’études augustiniennes et patristiques» 68 (2022), 233-58 (https://doi.org/10.1484/J.REA.5.135267)
- Castelli 2022b: E. Castelli, Il termine εὐαγγέλιον e la datazione dell’epistolario di Ignazio di Antiochia, in L. Arcari, L. Carnevale (ed.), Dignus es accipere librum. Miscellanea in onore di Edmondo Lupieri per il suo LXXII compleanno, Bari 2022, 105-12
- Dulaey 2024: Augustin d’Hippone, Contre Fauste le manichéen. Livres XXII-XXXIII. Sous la direction de M. Dulaey, Turnhout 2024
- Fallica 2021: M. Fallica, Ignazio di Antiochia e la nascita dei termini “cristianesimo” e “cattolico”, in A. Annese, F. Berno, M. Fallica, M. Mantovani (ed.), Le origini cristiane. Testi e autori (secoli I-II), Roma 2021, 287-99
- Fraïsse-Bétoulières 2004: Facundus d’Hermiane, Défense des Trois Chapitres (A Justinien), III, Livres VIII-X. Texte critique par J.-M. Clément, R. Vander Plaetse. Introduction, traduction et notes par A. Fraïsse-Bétoulières, Paris 2004
- Geelhar 2015: T. Geelhar, Christianitas: Eine Wortgeschichte von der Spätantike bis zum Mittelalter, Göttingen 2015
- Lieu 1996: J. Lieu, Image and Reality. The Jews in the World of the Christians in the Second Century, Edinburgh 1996
- Magny 2014: A. Magny, Porphyry in Fragments: Reception of an Anti-Christian Text in Late Antiquity, London; New York 2014
- Mason 2007: S. Mason, Jews, Judaeans, Judaizing, Judaism: Problems of Categorization in Ancient History, «Journal for the Study of Judaism in the Persian, Hellenistic, and Roman Period» 38 (2007), 457-512 (https://www.jstor.org/stable/24670023)
- Norelli 2015: E. Norelli, Χριστιανισμός e χριστιανός in Ignazio di Antiochia e la cronologia delle sue lettere», in M.B. Durante Mangoni, M. Vitelli, D. Garribba (ed.), Gesù e la storia. Percorsi sulle origini del cristianesimo, Napoli 2015, 171-89
- Perrone 1995: L. Perrone, Echi della polemica pagana sulla Bibbia negli scritti esegetici fra IV e V secolo: le Quaestiones Veteris et Novi Testamenti dell’Ambrosiaster, in F.E. Consolino (ed.), Pagani e cristiani da Giuliano l’Apostata al sacco di Roma, Soveria Mannelli 1995, 149-72
- PGL: Patristic Greek Lexicon. Edited by P.G.W. Lampe, Oxford 1961
- Prinzivalli 2012: E. Prinzivalli, Cristianesimo/Cristianesimi nell’antichità, «Augustinianum» 52:1 (2012), 65-84
- Riedweg 2005: Ch. Riedweg, Porphyrios über Christus und die Christen: De philosophia ex oraculis haurienda und Contra Christianos im Vergleich, in L’apologétique chrétienne gréco-latine à l’époque prénicénienne, Vandœuvres; Genf 2005, 151-203 (https://doi.org/10.5169/seals-660648)
- Ristuccia 2018: N.J. Ristuccia, Christianization and Commonwealth in Early Medieval Europe: A Ritual Interpretation, Oxford 2018
- Sänger 2017: D. Sänger, Ἰουδαϊσμός – ἰουδαΐζειν – ἰουδαϊκῶς. Sprachliche und semantische Überlegungen im Blick auf Gal 1,13 f. und 2,14, «Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft» 108:1 (2017), 150-85
- Simonetti 1975: M. Simonetti, La controversia ariana nel IV secolo, Roma 1975
- Simonetti, Prinzivalli 2010: Seguendo Gesù. Testi cristiani delle origini, I. A cura di M. Simonetti, E. Prinzivalli, Roma; Milano 2010
- Vinzent 2014: M. Vinzent, Marcion’s Roman Liturgical Traditions, Innovations and Counter-Rites: Fasting and Baptism, in J. Day, M. Vinzent (ed.), Studia Patristica. LXXI, Including Papers Presented at the Conferences on Early Roman Liturgy to 600 (14.11.2009 and 27.02.2010) at Blackfrias Hall, Oxford, UK, Leuven; Paris; Walpole 2014, 187-211
- Zambon 2019: M. Zambon, Nessun Dio è mai sceso quaggiù. La polemica anticristiana dei filosofi antichi, Roma 2019
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_26446 |
|
dc.title |
christianismus |
|
dc.contributor.author |
Cattaneo Gianmario |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Research Article |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/en/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/christianismus/ |
|
dc.description.abstract |
The word Christianismus, a Greek loanword from Χριστιανισμός (‘Christianity’), is scarcely used in late-antique Latin literature, in comparison to other words, such as Christianitas. This entry investigates the attestations of this word, which is mostly used in opposition to Iudaismus, and the reasons of its limited use. |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | July 2025 |
|
dc.issued |
2026-04-10 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/005 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Christianity |
|
dc.subject |
Judaism |
|
dc.subject |
Religion |
|
dc.subject |
Tertullian |
|
dc.subject |
['lalalexit'] |
| Download data |